رمضان، ماه نزول وحی در مرتبه ای متفاوت | جواد سلیمانی

Filed under مقاله

رمضان ماه خودسازی و نگرش به خویشتن است برای بندگانی که راه هدایت را برگزیده اند و به مدرسه ایمان وارد گشته اند، بندگانی که به غیب ایمان دارند و برای اطاعت از دستور پروردگار خود تقوا پیشه کرده اند. از برکات این ماه همین بس که نزول دفعی وحی در آن رخ داده است.

نزول قرآن بنابه قول خداوند در دو درجه دفعی و تدریجی بوده است (نزول و تنزیل) و نزول دفعی آن در این ماه صورت گرفته است. بعبارتی رمضان و بصورت مختص شب قدر در آیات متعددی چون ۱۸۵ سوره بقره ((شهر رمضان الذی أنزل فیه القرآن))، ۱ قدر ((إنا أنزلناه فی لیله القدر))و ۳ دخان ((إنا أنزلناه فی لیله مبارکه إنّا کنّا منذرین)) ماه نزول قرآن نام گرفته است.

تنزیل قرآن نیز بی شک پیش از نزول دفعی آغاز شده بود زیرا که نقطه آغاز وحی، روز ۲۷ ام ماه رجب و در هنگام بعثت پیامبر است و با ۵ آیه آغازین سوره علق. نزول تدریجی قرآن در حدود ۵۰۰ بسته وحی و در زمان ۲۳ سال در آیاتی متعددی ذکر شده است: همچون ۱۰۶ اسراء ((وقرانا فرقناه لتقرأهُ علی الناس علی مُکثٍ ونزلناه تنزیلاً)) قرآن را بخش بخش نازل کردیم تا تو آن را به آرامی به مردم تلاوت کنی و آنرا به تدریج نازل کردیم، ۳۲ فرقان ((وقال الذین کفروا لولا نزل علیه القرآن جملهً واحده کذلک لنثبت به فؤادک ورتلناه ترتیلا)) و کسانیکه کافر شدند گفتند چرا قرآن یکجا بر او نازل نشده است؟ اینگونه (ما آنرا تدریجی نازل کردیم بر تو) تا قلبت را بوسیله ی آن استوار گردانیم و آن را به آرامی بر تو خواندیم))، ۱۹۲ تا ۱۹۵ سوره شعرا ((و انه لتنزیل رب العالمین* نَزَل به الروح الامین* علی قلبک لتکون من المنذرین)) و براستی از که این (قرآن) وحی تدریجی پروردگار عالمیان است، روح الامین آنرا بر دلت نازل کرد تا از هشدار دهندگان باشی)) و آیه ۲۳ سوره انسان ((انا نحن نزلنا علیک القرآن تنزیلا)) همانا ما قرآن را به تو به تدریج فرو فرستادیم.

اما معنای نزول دفعی و کیفیت و مرتبه این وحی که در یک شب رخ داده است چیست و درجه نزول وحی در این ماه و در این شب چگونه است؟ نزول یکباره وحی در این ماه و این شب، جامع و بنابه تعبیر استاد ارجمند، جناب آقای مهندس عبدلعلی بازرگان چون کلیات تصویر پازلی بوده است که پیامبر با فهم این کلیات، آیات و بسته­های وحی پیش و پس از آن را در کنار هم قرار داده و بنابه اعتقاد توقیفیون در نظم و ترتیب آیات و سوره های قرآن، ترتیب این بسته های وحی و تشکیل آیات و سوره ها، در شب قدر بر قلب پیامبر نازل شده است. نگارنده به نزول دفعی قرآن به افتراق و بسیط در این شب معتقد نیست، و نزول دفعی قرآن در این ماه و این شب را کلی و بنابه تعبیر ذکر شده نوع دیگری از وحی میداند (بحث در مورد طرق نزول تدریجی وحی در این مقال نمی­گنجد) بعبارتی انزال صورت گرفته در سال های آغازین درجه ای از نزول وحی بوده است که شاید بتوان آن را جامع ولی غیر روشن دانست. اما چرا نزول فریق و بسیط قرآن در آن شب قدر بعید به نظر می رسد؟

برای اثبات این مدعا باید ذکر کرد که آیاتی چون آیات سوره قدر (تماما) و آیات ابتدایین سوره دخان که مبین نزول قرآن در این شب است و تماما با افعال ماضی بکار برده شده طبق اکثریت قاطع احادیث و تفاسیر و جداول سیر نزول قرآن چون، جداول مهندس مهدی بازرگان، بلاشر، نولدکه و مجمع البیان، در آغازین سال­های بعثت (سال چهارم) نازل گشته اند و این امر نشان دهنده نزول دفعی و وقوع شب قدری که در آن انزال قرآن رخ داده است در آغازین سال های رسالت پیامبر است. جز این نیست که آیات متعددی از قرآن شان نزولی داشته اند و در آن به شرح خبر و رویدادی از پیروزی و شکست تا وقایعی دیگر پرداخته است پس اگر انزال قرآن در آن شب قدر فریق و بسیط بود، پیامبر از وقایع محتومی که در قرآن بوضوح ذکر شده اند، کاملا آگاه بود.

بی شک خبر از آینده و گذشته در زمره اخبار غیبی است و آیاتی چون ۴۴ آل عمران و ۴۹ هود و آیات متعدد دیگری از این دست، بیانگر این قانون است. علم غیب نیز فقط از آن خداست: ((وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ لا یَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَهٍ إِلاَّ یَعْلَمُها وَ لا حَبَّهٍ فی‏ ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا یابِسٍ إِلاَّ فی‏ کِتابٍ مُبینٍ)) و کلیدهای غیب، تنها نزد اوست. جز او [کسی] آن را نمی­داند­، و آنچه در خشکی و دریاست می­داند، و هیچ برگی فرو نمی­افتد مگر [اینکه] آن را می­داند، و هیچ دانه­ای در تاریکی­های زمین، و هیچ تر و خشکی نیست مگر اینکه در کتابی روشن [ثبت] است. و یا آیه ۲۰ سوره یونس: وَ یَقُولُونَ لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَهٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَیْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرینَ. و می­گویند: چرا معجزه ای از جانب پروردگارش بر او نازل نمی شود؟» بگو: «غیب فقط به خدا اختصاص دارد. پس منتظر باشید که من هم با شما از منتظرانم و یا آیه ۶۵ سوره نمل: قُلْ لا یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَ ما یَشْعُرُونَ أَیَّانَ یُبْعَثُونَ بگو: هر که در آسمانها و زمین است- جز خدا- غیب را نمی شناسند و نمی دانند کی برانگیخته خواهند شد؟

از اینرو پیامبر ما حضرت محمد (ص)، روحی فداه همچون سایر انسان ها، از علم غیب و اخبار و حوادث گذشته و آینده ناآگاه و درجه آگاهی او از این دانش ها تنها به قدر اجازت پروردگار بوده است. حضرت ختمی مرتبت و سایر انبیای الهی، بنا به قول قرآن و اقرار صریح این پیامبران، بشری همچون سایر انسان هایند که بر آنان وحی می شود. (آیات: ۱۰ و ۱۱ ابراهیم، ۱۱۰ کهف، ۶ فصلت و …) و اگر پیامبر از آینده به هر نحوی با رخصت پروردگار آگاه بود کار صواب و عقلانی در برابر این حوادث انجام میداد (آیه ۱۸۸ اعراف).

آیاتی که به اقرار پیامبر از عدم آگاهی به اخبار غیب دلالت دارد از این دست است: آیه ۵۰ سوره انعام، ((قل لا اقول لکم عندی خزائن الله ولا اعلم الغیب ولا اقول لکم انی ملک ان اتبع الا ما یوحی الیّ قل هل بستوی الاعمی و البصیر افلا تتفکرون)) خداوند به پیامبرش میفرماید: به شما نمی گویم گنجینه های خدا نزد من است، و غیب نیز نمی دانم، و به شما نمی گویم که من فرشته ام. جز آنچه را که به سوی من وحی می شود پیروی نمی کنم. بگو آیانابینا و بینا یکسان است؟ آیا تفکر نمی کنید؟

و یا آیات ۶۹ و ۷۰ سوره ص، ((ما کان لی من علم بالملا الاعلی اذ یختصمون * ان یوحی الیّ الا انما انا نذیر مبین)). مرا در باره ملإِ اعلی هیچ دانشی نبود آن گاه که مجادله می­کردند *  به من هیچ [چیز] وحی نمی­شود­، جز اینکه من هشداردهنده­ای آشکارم.

و همچنین آیه ۹ سوره احقاف ((قُلْ ما کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ وَ ما أَدْری ما یُفْعَلُ بی‏ وَ لا بِکُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ ما یُوحی‏ إِلَیَّ وَ ما أَنَا إِلاَّ نَذیرٌ مُبینٌ)) من از [میان] پیامبران، نو درآمدی نبودم و نمی­دانم با من و با شما چه معامله ای خواهد شد. جز آنچه را که به من وحی می­شود، پیروی نمی­کنم و من جز هشداردهنده ای آشکار [­بیش­] نیستم.

ایضا” آیه ۱۸۸ سوره شریفه اعراف: قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسی‏ نَفْعاً وَ لا ضَرًّا إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لاَسْتَکْثَرْتُ مِنَ الْخَیْرِ وَ ما مَسَّنِیَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذیرٌ وَ بَشیرٌ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ بگو: جز آنچه خدا بخواهد، برای خودم اختیار سود و زیانی ندارم، و اگر غیب می دانستم قطعاً خیر بیشتری می­اندوختم و هرگز به من آسیبی نمی­رسید. من جز بیم دهنده و بشارتگر برای گروهی که ایمان می­آورند ، نیستم.

و آیه ۳۱ سوره هود: وَ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدی خَزائِنُ اللَّهِ وَ لا أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لا أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ وَ لا أَقُولُ لِلَّذینَ تَزْدَری أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللَّهُ خَیْراً اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فی‏ أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظَّالِمینَ. و به شما نمی­گویم که گنجینه­های خدا پیش من است، و غیب نمی­دانم، و نمی گویم که من فرشته­ام، و در باره کسانی که دیدگان شما به خواری در آنان می نگرد، نمی گویم خدا هرگز خیرشان نمی دهد. خدا به آنچه در دل آنان است آگاه تر است. [اگر جز این بگویم] من در آن صورت از ستمکاران خواهم بود.

قبول مسئله بسیط و فریق بودن وحی دفعی و وضوح ظواهر آیاتی که در آینده قرار بود بصورت تدریجی بر پیامبر نازل شود، پای مسائلی چون جبر و محتوم بودن سرنوشت و عدم اختیار را نیز به بحث می­گشاید (که البته می­توان این نظریه را به غیر محصور خواندن ذات حق تعالی در زمان رد کرد)، علاوه بر آن نزول تدریجی وحی، محمد مصطفی (ص) را که در اوج قله ی کمال بود پا به پا، پیامبر تر کرد و درجه رفیع او را رفیع تر گردانید و این تنزیل، قلب پیامبری را که در آغازین دفعات نزول وحی بر خود میلرزید و هراسان بود استوارتر کرد: کذلک لنثبت به فؤادک ورتلناه ترتیلا – فرقان ۳۲ اینگونه (ما آنرا تدریجی نازل کردیم بر تو) تا قلبت را بوسیله ی آن استوار گردانیم و آن را به آرامی بر تو خواندیم.

از اینرو می توان گفت نوع وحی نازل شده بر پیامبر و انزال کل قرآن در آن شب در آغازین سال های بعثت و درحالیکه وحی در فواصل زمانی طولانی (گاها بیش از یکسال) و با فشارهای سنگین (تب و لرز پیامبر) بر پیامبر بود باید درجه ای سبک، کلی و تصویری از قرآن باشد و لوحی که پیامبر با آن توانست بسته های وحی را در سالیان پیش و پس از آن در کنار هم قرار دهد.

بعبارتی آنچه که بصورت دفعی نازل شده تنها مفاهیم بوده است بدون جزئیات و کلمات و جملات. در نزول دفعی تنها مفهوم بر پیامبر وضوح داشته ولی جزئیاتش مشخص نبوده و از بار آن کاسته شده بود تا حضرت ختمی مرتبت توان دریافت آن را داشته باشد، نگارنده راغب نیست بگوید این مرتبه، مرتبه ای نازل تر از وحی تدریجی بوده است (چرا که این نوع از وحی، چشم انداز رسالت پیامبر و نقشه راه را بر او نشان داد و مفهوم کل قرآن بر او نازل شد) و علاوه بر آن نمی شود گفت مرتبه ای بالاتر از وحی تدریجی بوده است (چون فقط در نزول تدریجی بوده که این مفاهیم تفریق گشت و مبسوط و با جزئیات و در علو کلمات و جملات بر پیامبر به آهستگی تلاوت شد) از اینرو می توان گفت وحی دفعی در این ماه، مرتبه ای متفاوت از وحی تدریجی بوده است. و این دو نوع وحی مکمل یکدریگر بوده اند.

منبع: پایتخت کهن، شماره ۳۳٫ ۱۳ تیر ۱۳۹۴


اشتراک گذاری

     Balatarin

Warning: count(): Parameter must be an array or an object that implements Countable in /homepages/41/d939110942/htdocs/Nedayeazadinet/wp-includes/class-wp-comment-query.php on line 399